Archeologen Zonder Grenzen (6): Johan Claeys

Het patrimonium van Oruro

De nieuwe Boliviaanse grondwet zorgt voor meer rechten voor de inheemse bevolking, onder andere in het beheer, behoud en uitbouw van hun (archeologische patrimonium). Klinkt allemaal heel positief en zo, volledig in de lijn van de onlangs door de Verenigde Naties goedgekeurde tekst in verband met de 'Rights of the Native Peoples'. Maar aangezien het patrimonium van Oruro allesbehalve in kaart gebracht is, zijn termen als 'beheer' vooralsnog zweverige begrippen. Bovendien springen ze hier met veel plezier op de kar van 'toeristische ontwikkeling' waarbij er minstens drie belangrijke preliminaire stappen overgeslagen worden: onderzoek, behoud en bescherming. Uiteraard spreken we hier over heel wat minder populaire maatregelen, die bovendien geld zullen kosten in plaats van op te brengen.

Maar waar we anders naar toe gaan zijn situaties zoals bij Pampa Aullagas. In de jaren '90 van de vorige eeuw publiceerde de Britse cartograaf zijn veelgelezen boek 'La Atlántida. The Andean Solution', waarin Atlantis werd gelokaliseerd binnen het departement Oruro. Dit 'Indianenverhaal' (excusez-moi le mot) krijgt hier alvast de nodige erkenning en heden prijkt er boven de schouw van de heer Allen een eredoctoraat van de Universiteit Oruro. Dat het hier een neo-koloniaal idee betreft die minachtend voorbijgaat aan de eigen verwezenlijkingen van de historische volkeren van dit land, wordt graag even vergeten: wij zijn de afstammelingen van Atlantis! Altijd leuk om tijdens presentaties dat onderwerp aan te snijden...

Casas de Cultura

Van de oorspronkelijk geplande acht casas de cultura, zijn er zeven daadwerkelijk in volle ontwikkeling (één cultuurhuis is geannuleerd omwille van verwikkelingen met een corrupt gemeentebestuur). Drie van de centra zijn ondertussen al officieel ingehuldigd: Challacollo, El Choro en Ayparavi (foto rechts). Behalve de fysieke opbouw hebben we twee cultuurhuizen ook al kunnen aankleden met het nodige archeologische materiaal. in Challacollo konden we een nabijgelegen site prospecteren, waarvan enkele vondsten ondertussen in een kleine tentoonstelling in de casa de cultura te bezichtigen zijn (de bevindingen worden in de nabije toekomst in ieder geval via de website ArqueOruro 'wereldkundig' gemaakt). Voor het cultuurhuis in El Choro konden we vanuit een vervallen depot het materiaal recupereren die ooit een lokaal museum sierde, maar volledig in vergetelheid was geraken. Deze huizen moeten op de duur echter een eigen leven van culturele activiteiten gaan leiden, zodat het geen duffe opslagplaatsen van oudheden gaan worden.

Prospecties

Eigenlijk kunnen we hier niet spreken van 'archeologische prospecties', dan wel van 'verkenningen' van archeologische sites doorheen het departement. Het ontbreekt ons hier alvast aan de nodige medewerkers om systematische prospecties te kunnen uitvoeren. Wat niet belet dat het op diverse locaties mogelijk was observaties te doen, materiaal te registereren (localiseren, fotograferen, tekenen en determineren) en op die manier wat licht te werpen op één van de duizenden nog onbeschreven sites.

De geschiedschrijving van de site Chusekery, in beheer van CEPA zelf, is echter niet zo'n maagdelijk wit blad. In het verleden had de site al de eer enkele bezoekers over de vloer te krijgen met al dan niet nobele archeologische bedoelingen. Blijft echter het feit dat de onderzoekers zich beperkten tot het in kaart brengen van een aantal van de chullpas (funeraire graftorens), terwijl we hier spreken over een volledige nederzetting, met bewoning, landbouwterrassen, mijnen (foto rechts), individuele inhumaties en graftorens. Een iets meer doorgedreven speurtocht naar overblijfselen van de adobe graftorens bracht al aan het licht dat het werkelijke aantal eerder neigt naar de 80 dan naar de 35 geregistreerde exemplaren.

Andere sites brachten eveneens verrassingen aan het licht. De site gekend als Mirq'i Challacollo, de zogenaamde eerste koloniale stichting van het dorp Challacollo, zou wel eens een oudere Inka-nederzetting kunnen zijn. Zo blijkt althans uit het aangetroffen materiaal (foto links) Een nieuw hoofdstuk voor het dorp, maar ook voor de ganse regio, aangezien de Inka's zich in deze onvruchtbare regio zich veelal beperkten tot indirecte contacten in plaats van rechtstreekse kolonisaties. Deze laatsten beperkten zich bovendien hoofdzakelijk tot enkele tambo's (caravanserails) en overslagplaatsen langs de Qhapaq Ñan (het beroemde Inka-wegennetwerk).

Vorming

Vorming is één van de aspecten van mijn werk die met verloop van de tijd een grotere nadruk gekregen heeft. In de vorm van presentaties proberen we de laatste anderhalve maand een uiteenlopend publiek te bereiken. In andere landen zal het ook wel zo zijn - zeker in de menswetenschappen - dat de meer recente ontwikkelingen pas laat in het educatief proces opgenomen worden. Hier is het echter bijzonder schrijnend: de opleiding geschiedenis beperkt zich voor het overgrote deel tot de 'weldaden' van de kolonisatie. Men leert hier uitgerekend nog meer over de Griekse cultuur dan over hun eigen patrimonium...

Na nauwelijks vijf maanden onderzoek in deze regio voelde ik me niet geroepen om het dan wél eens te komen uitleggen, maar de vraag was groot en het aanbod beperkte zich tot die verloren gelopen Belg. Uiteindelijk gaat het om het aanbieden van basismateriaal: inleidingen tot archeologie, het lokale erfgoed en de bescherming van het lokale patrimonium.

Ondertussen heb ik er een paar uur 'inleiding tot de archeologie' opzitten voor de studenten en proffen van de Faculteit Antropologie (foto rechts), en enkele presentaties in verband met het 'archeologische erfgoed van Oruro' voor de lerarenopleiding (foto onder). In deze reeks volgen er de komende week nog meerdere bijdragen, zodat we uiteindelijk de ganse faculteit bereikt zullen hebben. In de tweede helft van de maand oktober gaan we ons tijdens workshops nog specifiek richten tot de toeristische diensten ('mogelijkheden en gevaren bij het ontwikkelen van etno-toerisme'), de provinciale overheden en de autoridades indígenas ('bescherming van het patrimonium').

Achterban

Een belangrijk aspect van de samenwerking met Broederlijk Delen vormt het informeren van de achterban, zijnde in dit geval de Heimat België. In dat licht hebben we overigens hier op ArcheoNet de topic 'Archeologen Zonder Grenzen' opgericht, die ondertussen zoals gepland een eigen leven is gaan leiden en hopelijk nog vele internationale bijdragen mag ontvangen. Daarnaast worden persoonlijke contacten op de hoogte gehouden via de Zuidkracht-nieuwsbrieven en kreeg ik de kans om in het Davidsfonds magazine een artikel te schrijven over mijn werk in Oruro. Daarnaast verscheen er in 'De Missiepost' een compilatie van eerdere schrijfsels. Maar ook andere kanalen zoeken medewerking van de vrijwilligers van Broederlijk Delen; zo vroeg 'Man Bijt Hond' ons om ideeën aan te reiken die een reeks korte documentaires in Bolivia moeten spekken. Eenmaal terug in België valt de taak van publiekswerking uiteraard niet stil. Al minstens één lezing staat op stapel (meer info volgt).

Gelukkig staan er hier geen palmbomen om onder te liggen, zodat ik toch het gevoel kan hebben dat het werk gedurende deze zes maanden een wezenlijke bijdrage is geweest, hopelijk niet alleen in mijn archeologische vorming maar ook voor de lokale bevolking.

Meer info: Johan Claeys
Afbeeldingen: Johan Claeys