Archeologen op het Antwerpse Zuid

Tim Bellens onderzocht de Spaanse stadsomwallingen

De recente werken aan de leien vormden een uitgelezen kans voor het onderzoek naar de Spaanse stadsomwallingen rondom Antwerpen. Maar ook bij enkele kleinschaligere bouwprojecten kwamen resten van deze constructies aan het licht. Zo voerde de stedelijke archeologische afdeling in januari 2004 een noodonderzoek uit op een private bouwwerf tussen de Cockerill-kaai, de Timmerwerfstraat en de Leuvenstraat, op het zogenaamde Zuid. Daarbij werden resten blootgelegd van wat eertijds de waterverbinding was tussen de Schelde en de Spaanse citadel, die tussen 1567 en 1572 door de hertog van Alva was gebouwd ter repressie van de opstandige Antwerpenaren. Bovendien kwam een deel van de eerste Napoleontische scheepswerf aan het licht.

De 16de-eeuwse verbinding

Tim Bellens: "Bij de bouw van de citadel werd een waterweg naar de Schelde aangelegd, die de watergordel rond de citadel moest bevoorraden. Daarbij werd het zuidelijke deel van de stadsomwalling verlegd, waardoor de verbinding van en naar het Kiel aangepast diende te worden. Iconografische bronnen van na 1567, zoals de kaart van de stad door Joris Hoefnagel uit 1598 (afbeelding links), tonen een dubbele stenen verbinding van de Kronenburgpoort naar het zuiden. Het is deze waterweg die bij het archeologisch onderzoek werd blootgelegd."

"Diagonaal doorheen de bouwput troffen we een meer dan negen meter brede massieve constructie aan, bestaande uit een baksteenkern met ouder recuperatiemateriaal, op een fundament van twee tot drie lagen kops geplaatste krijtsteenblokken. De buitenzijden waren afgewerkt met een parement van kalkzandsteen, wat suggereert dat we hier te maken hebben met de meest zuidelijke kademuur van de Scheldeverbinding." De muur diende als oeverbeschoeiing of waterkeringsmuur, en niet als aanlegplaats voor schepen, die aan de werf naast de Kronenburgpoort moesten aanmeren. Ze was begaanbaar, en vormde op die manier de verbinding tussen Kiel en stad.

“Parallel aan de kademuur bevond zich volgens de oude kaarten een tweede wal. Deze werd eveneens aangetroffen. De opbouw gelijkt sterk op deze van de eerste muur, dit wil zeggen een baksteenkern op twee of drie lagen krijtsteen, maar met slechts aan één zijde een natuursteenparement.”

De Napoleontische scheepswerf

Na zijn bezoek aan Antwerpen in 1803 besloot Napoleon Bonaparte Antwerpen uit te bouwen tot oorlogshaven ("een pistool gericht op de borst van Engeland"). Daartoe werd op de terreinen van de in onbruik geraakte Sint-Michielsabdij (ten westen van de huidige Kloosterstraat), en op de oever tussen de Kronenburgpoort en het noordwestelijke bastion van de citadel, een marinearsenaal ingericht, met scheepshellingen voor de bouw van een oorlogsvloot. Het volgende jaar reeds waren de eerste negen scheepshellingen afgewerkt, de tiende zou pas in 1808 afgewerkt worden. Een tweede reeks hellingen werd ten zuidwesten van de Spaanse citadel aangelegd.

Bij de opgravingen op het genoemde perceel werden ook sporen van deze scheepswerven aangetroffen. Tim Bellens: "We vonden drie boogvormige segmenten met een vierkante doorsnede, die samen een kwart van een halve cirkel vormden. Vierkante palen, op regelmatige afstand van elkaar in de bodem geheid, boordden de liggers af. Deze palen waren voorzien van een pen die een bovenbouw moest schragen. Op de punten onderaan waren metalen punten geplaatst die het inheien moesten vergemakkelijken (afbeelding links). Aan de binnenzijde beschutten vertikaal geplaatste planken de horizontale liggers."

"Ten zuiden van deze structuren troffen we een andere configuratie van aangepunte houten palen aan. Enkele bewaarde bovenzijden met pennen wijzen op een bovenbouw. Dendrochronologisch onderzoek maakte uit dat het hout was geveld in 1808-1810. Het ging dus niet om recuperatiemateriaal."

Aan de waterzijde waren aan weerszijden van de scheepshellingen halfronde landtongen of ‘hoofden’ aangelegd. De archeologen gaan er dan ook van uit dat de hafcirkelvormige structuren van dergelijke constructies afkomstig zijn. De zuidelijker gelegen palen vormden naar alle waarschijnlijkheid de basis voor de roostering van de eigenlijke scheepshelling.

Tim Bellens vatte het onderzoek aan de Cockerill-kaai samen in een artikel in de kroniek van Archaeologia Medievalis: T. Bellens (2005), “Archeologisch onderzoek naar de 16de-eeuwse verbinding tussen stad en citadel en naar de Napoleontische scheepswerven in Antwerpen (Antw.)”, Archaeologia Medievalis 28, 11-12 maart 2005, Namen: 64-66.
Contact:tim.bellens@stad.antwerpen.be.