Vlaanderen gedateerd?

Kristof Haneca voert dendrochronologisch onderzoek uit op archeologisch hout

Houten objecten en constructies kunnen exact gedateerd worden door het bestuderen van de groeiringen (foto rechts). Deze dateringstechniek, beter bekend als dendrochronologie, is in Vlaanderen echter niet evident. Er moeten aan een paar voorwaarden voldaan zijn eer een succesvolle datering mogelijk wordt. Dr. Kristof Haneca onderzoeker aan het Laboratorium voor Houttechnologie (Universiteit Gent) onderzocht houtmonsters uit Vlaanderen en droeg daardoor wezenlijk bij aan het dendrochronologisch onderzoek in Vlaanderen.

Dendrochronologie, werd in Europa vanaf de jaren ’60 herhaaldelijk toegepast op archeologisch, bouwhistorisch en kunsthistorisch hout. Het laat toe om de veldatum van bomen heel precies te bepalen, soms tot op het jaar. In uitzonderlijke gevallen kan zelfs het seizoen waarin de velling plaatsvond bepaald worden (foto onder)," legt de onderzoeker uit.

Om dergelijke zaken te kunnen bepalen moeten er aan een aantal voorwaarden voldaan zijn. Eén van de voorwaarden voor dendrochronologisch onderzoek is dat er een lange referentiechronologie ter beschikking is voor de regio waar het hout van afkomstig is (foto rechts, klik op foto om te vergroten). Dit is voor Vlaanderen tot nu toe niet het geval. Daarnaast moet het mogelijk zijn lange groeiringreeksen op te meten. M.a.w. er moeten veel groeiringen te zien zijn op het stuk hout dat men wil onderzoeken. Ook dit is voor historisch hout uit Vlaanderen niet altijd het geval. Dikwijls zijn de groeiringen vrij breed, waardoor er op een dwarsdoorsnede van een houten balk slechts een beperkt aantal ringen zijn op te meten,” weet Kristof.

“Toch wordt deze dateringtechniek steeds vaker succesvol toegepast in Vlaanderen. Recent onderzoek toont aan dat ook met korte groeiringreeksen soms een succesvolle datering kan bekomen worden. Dit was bijvoorbeeld het geval met hout afkomstig van middeleeuwse sites in en rond Ieper en de dubbele waterput te Oudenburg. Het is daarbij wel noodzakelijk dat er voldoende houten palen, planken of balken met een aanzienlijke diameter ter beschikking zijn. Daarnaast zijn er ook meer lokale chronologieën ontwikkeld” vertelt Kristof aan de ArcheoNet redactie. Zo verwijst hij naar het voorbeeld van een Romeinse referentiechronologie (200 BC – 150 AD), dat berekend werd gebaseerd op hout afkomstig van archeologische sites te Aalter, Elewijt, Merelbeke, Damme, Donk en Knesselare. Stilaan komt er dus een referentiekader voor dendrochronologisch onderzoek in Vlaanderen ter beschikking.

“Recente ontwikkelingen in de methodologie laten nu bovendien toe om meer relevante informatie af te leiden uit het groeiringpatroon”, gaat hij verder. “Zo kan naast een datering ook achterhaald worden wat het oorspronggebied van het hout is. Dit is bijzonder interessant omdat er tijdens de middeleeuwen aanzienlijke hoeveelheden hout werden ingevoerd in Vlaanderen, voornamelijk uit de bossen rond de Baltische zee. Dit hout is nu o.a. terug te vinden in onze musea als sculpturen of paneelschilderijen, of op archeologische sites als tonputten. Het oorspronggebied van dit hout is dikwijls te situeren binnen de grenzen van het huidige Polen. Ook bij niet-statische objecten, zoals bijvoorbeeld de kogge schepen die werden teruggevonden bij het uitgraven van het Deurganckdok, kan het oorspronggebied van het hout vrij precies achterhaald worden.”

Het groeiringpatroon van de bomen vertelt ons ook iets over het bostypye waarin ze groeiden, het toenmalige beheer en eventueel de wijze van houtselectie. Zo is er o.a. een duidelijk verschil in het groeiringpatroon van een boom uit een natuurlijk, hoog opgaand bos en dat van een boom onder hakhoutbeheer. Dit laatste karakteristieke patroon wordt dikwijls teruggevonden bij archeologisch hout, ondermeer het hout van de dubbele waterput te Oudenburg.

Dr. Kristof Haneca doet onderzoek bij het Laboratorium voor Houttechnologie, Vakgroep Bos- en Waterbeheer (UGent)
Contact: Kristof.Haneca@UGent.be.