Het vredige Nieuwpoort was tijdens de Eerste Wereldoorlog niet bepaald een plek om je vakantie door te brengen. Als 's nachts het verkeer van mensen en goederen op gang kwam, hadden de Duitsers de gewoonte om vanaf de overkant van de Ijzer in de parallelle straten te knallen. Slachtoffers waren er bijna altijd. Toen de Britten in 1917 de stad van de Belgen en de Fransen overnamen, begonnen ze de voornaamste aanvoerroutes meteen onder de grond te stoppen. Niemand weet echter wat er na de oorlog met deze tunnels gebeurde. ABAC, een vereniging van amateurarcheologen, heeft zich in de oorlogsgeschiedenis van Nieuwpoort vastgebeten.

"Dit mysterie willen we oplossen"

Lombardsijdenaar Kristof Jacobs is één van de mensen van de ABAC die gebeten is door de ondergrondse geschiedenis van Nieuwpoort. In het Imperial War Museum in Londen vond hij een indrukwekkende schat aan kaarten en militaire verslagen die de bouw van een tunnelnetwerk bewijzen.

Het mooiste plan waarover Kristof Jacobs beschikt, is een kaart van het Australische leger. Nadat de Britse Royal Engineers er zeven maanden over gedaan hadden om onder de Hoogstraat en de Langestraat zo'n kilometer tunnel aan te leggen, kwamen de Australiërs er elektrische verlichting aanleggen. Het plan vermeldt ook zo'n anderhalve kilometer overdekte loopgraaf en een ondergronds veldhospitaal op de hoek van de Astridlaan en de Ankerstraat, op de plaats waar in de jaren '70 residentie Spaderycke gebouwd werd. Ook foto's zijn overgeleverd. Ze tonen houten galerijen met telefoonkabels en elektriciteitsleidingen aan het plafond. In Nieuwpoort-Bad werden zelfs 10 km tunnels aangelegd.

Verzakking of waterlek

De tunnelgeschiedenis werd actueel in 2000, toen er op de hoek van de Pieter Braeckelaan en de Van Clichthovenstraat enkele huizen wegzakten. "Een waterlek", zeggen de non-believers. "Een verzakking van een opgevulde ondergrondse loopgraaf", zeggen de believers. Het mysterie laat amateur-archeoloog Kristof Jacobs sindsdien niet meer los. Nu spitst het onderzoek van ABAC zich toe op het ondergrondse veldhospitaal onder Spaderycke en de tunnel die er vanaf de Hoogstraat en onder de Kokstraat heen liep.
"Bij de bouw van het appartement Spaderycke en de bijhorende garages is de aannemer in de jaren '70 gestoten op een betonnen plaat van 50 cm dik. Ze hebben door de plaat heen geboord en ze vonden een holle ruimte. Dit komt volledig overeen met de plaats van het Britse dressing station. Ze hebben de garages er gewoon op gebouwd", vertelt Jacobs. Samen met Johan Vandewalle en zijn vrienden van het ABAC bleven ze echter geïntrigeerd door de verbindingstunnel, zowat de enige constructie die in Nieuwpoort onder huizenblokken doorliep. "Een bevriende buurman heeft toegestaan dat we op zijn koer een opgevulde waterput weer open maakten. Wat men ook beweert, maar op vijf meter diepte stond in de put nog altijd geen grondwater. Vanuit de put heben we in de richting van de tunnel geboord. We hebben geroerde grond gevonden, maar geen resten van houten stutwerk."

Bouwmateriaal

Hoe beter de bouw van de tunnels gedocumenteerd is, des te minder weet men wat er na de Eerste Wereldoorlog met de tunnels is gebeurd. "Vast en zeker hebben de teruggekeerde Nieuwpoortenaars een deel van het hout herbruikt als bouwmateriaal", vertelt Kristof Jacobs, die als lid van ABAC meehielp aan de blootlegging van diverse ondergrondse dug-outs of schuilplaatsen. "Hoogstens weten we dat de tunnel onder de zeedijk in Nieuwpoort-Bad werd opgevuld door er op regelmatige afstanden zand in te gieten. De rest is een mysterie dat we graag willen oplossen."
Heeft er na de oorlog dan nooit iemand sporen teruggevonden van tunnels en dug-outs? "Toch wel. Vraag maar eens aan oude aannemers hoeveel dug-outs ze bij de bouw van Nieuwpoort-Bad hebben gevonden. Recent nog vernamen we dat er bij de bouw van een appartement tussen de Elisabethlaan en de Franslaan in Nieuwpoort-Bad een stuk tunnel werd gevonden. Maar alles lag alweer dicht toen wij dat nieuws vernamen."

"Stad boycot onderzoek"

"Het stadsbestuur van Nieuwpoort boycot elk onderzoek naar het oorlogsverleden van de stad", sakkert Kristof Jacobs. "Zo hadden wij bij de heraanleg van de Kokstraat de afspraak met het Vlaams Instituut voor Onroerend Erfgoed dat de aannemer ons twee dagen voor het begin van de werken zou verwittigen. We weten dat onder de Kokstraat een tunnel naar een ondergronds veldkhospitaal liep. Op een dag kregen we echter een telefoontje van een buurtbewoner dat de werken begonnen waren. Ik had drie uur nodig om me op mijn werk vrij te maken en terug naar Nieuwpoort te rijden. Maar in die drie uur had de aannemer al een nieuwe riool gelegd en beton gestort... enkel op de plaats waar de vermoedelijke tunnel onder de Kokstraat loopt. De rest van de straat lag gewoon open. Bovendien verbood burgemeester Crabbe aan het Vlaams Instituut voor Onroerend Erfgoed (VIOE) om naast het nieuwe stuk riool een proefsleuf te graven. Waarom?"

Kris Carlier (KvWV-auteur): "Potje gedekt"

Nieuwe musea, nieuwe educatieve routes en het succes van het museum In Flanders Fields bewijzen dat de interesse in de Eerste Wereldoorlog nog nooit zo groot was. Alleen in Nieuwpoort lijkt het oorlogsverleden een potje dat gedekt moet blijven. Vreemd, want was de stad niet van plan om in het Bommenvrij een oorlogsmuseum in te richten? Vreemd ook dat men de informatie uit oorlogsdocumenten niet wil checken op het terrein. Niet alleen voor de historische waarde, maar ook voor het praktische belang. Je zal maar een huis of een riool op een oude oorlogstunnel of een overdekte loopgraaf bouwen om een paar jaar nadien te ontdekken dat de ondergrond een rommeltje van opgevoerd puin is.

Burgemeester Roland Crabbe: "Tunnels niet prioritair"

"Laat ons realistisch zijn", reageert burgemeester Roland Crabbe. "Enkele jaren geleden hebben we sonderingen uitgevoerd in de Hoogstraat. Die toonden dat er geen holtes zijn. Bovendien beschouwt het Vlaams Instituut voor het Onroerend Erggoed de tunnels zelf niet als een prioriteit. Als dat wel het geval was, dan hadden ze geld vrijgemaakt voor een proefsleuf in de Kokstraat. Je graaft immers niet zomaar een put van zes-zeven meter diep. Dat moet gestut worden met damplanken, anders scheuren de huizen. Als Kristof Jacobs zo graag onderzoek wil doen naar die tunnels, moet hij het VIOE overtuigen om geld vrij te maken. Want als het VIOE die tunnels niet prioritair vindt, waarom zou ik dan 12.500 euro uit de stadskas moeten halen om een put te graven? Voor ons museum hebben we de informatie niet nodig. Ons museum zal gaan over de onderwaterzetting. En daar hebben we voldoende materiaal voor."

Bron: Krant Van West-Vlaanderen, 27 mei 2005, Reportage Plus, auteur: Kris Carlier

Meer info op greatwar.be en de University of Greenwich webpagina's