Pascal Gielen en Rudi Laermans zijn verbonden aan het Centrum voor Cultuursociologie van de K.U.Leuven. Hun onderzoek naar erfgoed deden ze in het kader van Re-Creatief Vlaanderen, het interuniversitair steunpunt voor beleidsgericht cultuuronderzoek. Hun nieuwe boek 'Cultureel Goed. Over het (nieuwe) erfgoedregiem' maakt deels van die onderzoeksresultaten gebruik.

"De notie 'erfgoed' is ontstaan in de 18de-19de eeuw, toen de natiestaten werden opgericht. Men had nood aan collectieve verhalen en folklore. Gemeenschapsvorming was heel belangrijk en erfgoed moest daarvoor zorgen," zegt Gielen. Daarnaast moet erfgoed ook zorgen voor een groter 'historisch besef': "Erfgoed wordt gezien als sleutel naar het verleden, nodig om de mensen rijkdom te geven. Het is niet voor niets dat zo veel mensen bezig zijn met stamboomonderzoek of zich verenigen in heemkundige kringen. Het verleden speelt alsmaar meer een rol in het heden."

Gielen boog zich onder andere over het erfgoedbeleid in Vlaanderen. "Pas in 1999-2000, tijdens de eerste ambstermijn van Bert Anciaux als Vlaams minister van Cultuur, werd voor het eerst echt werk gemaakt van een beleid voor roerend erfgoed. Dat gebeurde vooral vanuit de reflex: alle Europese landen hebben daar al een beleid voor en wij niet. De klemtoon kwam vooral te liggen op symbolische aanwezigheid: Vlamingen mobiliseren rond erfgoed." Voor de erfgoedsector werd het evenement het belangrijkste ontsluitings-instrument. Geen ideale situatie volgens Gielen: "Veel evenementen die elkaar snel opvolgen, genereren juist structureel geheugenverlies: het volgende evenement laat algauw het vorige vergeten."

"Erfgoed is te vaak enkel een aanleiding tot fun," zegt Gielen in het interview. "De erfgoedsector moet ook provocatief durven te werken, de mensen wijzen op hun geschiedenissen die niet zo vanzelfsprekend of minder mooi zijn. Neem nu het Openluchtmuseum Bokrijk. Daar wordt de plattelandsgeschiedenis in Vlaanderen van onder meer de 18de eeuw getoond: hoe mens en natuur harmonisch samenleven, zonder stress. Maar over het probleem van incest, dat door de geografische isolatie van de familiegemeenschappen in die tijd nogal groot was, wordt nauwelijks iets gezegd. Evenmin maakt men veel woorden vuil aan de weinig aantrekkelijke positie van de vrouw."

Je moet ook dat durven tonen, vindt Gielen: "Men is vaak bang om het publiek voor het hoofd te stoten. Mensen bezoeken Bokrijk immers om zich te ontspannen, niet om aan hun kinderen te moeten uitleggen wat incest is. In hun boek hebben Gielen en Laermans het over 'erfgoedmoraal'. "Je moet echter ook het onrecht in onze samenleving durven te tonen, zoals in het geplande Holocaustmuseum in Mechelen. Maar daar is lef voor nodig."

Gielen merkte in zijn onderzoek ook op dat erfgoed steeds 'actueler' wordt. "Als je mensen vraagt welke gebeurtenissen historisch belangrijk zijn, noemt drie vierde enkel gebeurtenissen van na 1900. Erfgoed zou daar iets aan kunnen doen, door de impact van ouder verleden op onze cultuur in de kijker te stellen. Maar als je de erfgoedactiviteiten nu bekijkt, op de Erfgoeddag bijvoorbeeld, dan zie je dat ook die grotendeels over actuele geschiedenis gaan."

Het onderzoek van Re-Creatief Vlaanderen toonde aan dat 43,9 procent van de respondenten erfgoed hadden bezocht in de voorafgaande periode, tegenover 21 procent een concert of theatervoorstelling. "Erfgoed heeft dus een veel groter draagvlak dan kunsten," besluit Gielen. "De sector moet alleen het lef hebben om wat meer tegendraads te zijn."

Meer info:
Pascal Gielen en Rudi Laermans. Cultureel Goed. Over het (nieuwe) erfgoedregiem. 244 blz. 24,95 euro. Lannoo.
Bron: De Tijd - 27 december 2005