In 2001 en 2004 werd een archeologische opgraving uitgevoerd in de Kasteelstraat te Assenede, op een perceel vlakbij het middeleeuwse dorpscentrum. Aanleiding voor dit onderzoek was de geplande bouw van een nieuw gemeentelijk administratief centrum.

Het bleef echter niet bij opgraven alleen. Gelijklopend met de opgravingen speurden lokale historici naar teksten en afbeeldingen in de archieven. De aangetroffen archeologische sporen werden bemonsterd en geanalyseerd op het voorkomen van bot, resten van vissen, stuifmeelkorrels en zaden en vruchten. Daarnaast werd een beperkt landschapshistorisch onderzoek verricht en werd de link gemaakt met het huidige landschap.

De oudste sporen die werden aangetroffen dateren uit de 12de en de 13de eeuw. In deze periode was Assenede een welvarend centrum, als één van de hoofdplaatsen van de Vier Ambachten. Uit het archeologisch onderzoek blijkt dat nagenoeg het hele perceel in die periode werd opgehoogd met een heterogeen zandpakket en dat er verschillende (relatief smalle) grachten werden aangelegd. De precieze functie van deze grachten is niet duidelijk, maar wellicht staan ze in verband met (de begrenzing van) een woonerf en afwatering. De grachten hadden een bijzonder vondstrijke vulling, die erop wijst dat ze in de 12de eeuw ten dele als stortplaats van huishoudelijk afval werden gebruikt.

Spectaculairder was de vondst van een groot kasteel, dat werd gebouwd in de 16de eeuw door Andries Andries, een rijke burger die zijn centen had verdiend met de inpoldering. In de Kasteelstraat verrees dan ook al gauw een imposant kasteel dat qua omvang niet moest onderdoen voor het hertogelijk paleis in Gent, het Prinsenhof. Andries bouwde zijn kasteel in de traditionele stijl van die tijd. Typisch hiervoor zijn onder meer de aanwezigheid van een groot binnenhof, de bakstenen gebouwen met zandstenen kruisvensters, de verfraaiing met torens op de hoeken en aan de poort en de aanwezigheid van brede walgrachten (tot 30 meter breed).

In 2001 werden onder meer het poortgebouw met de twee flankeertorens aangetroffen, in 2004 werd een toren op de binnenplaats van het kasteel onderzocht (een zgn. belvédère-toren), twee torens aan de buitenzijde en een interne gebouwenconfiguratie. De gebouwen van het kasteel stonden geschikt omheen een groot binnenplein. Dankzij de aanwezigheid van dit binnenplein werd een deel van de middeleeuwse sporen tot vandaag bewaard.

Het kasteel kende geen erg lange geschiedenis. Na het overlijden van Andries Andries bleken zijn kinderen niet zo geïnteresseerd in Assenede. Bovendien braken op het einde van de 16de eeuw de godsdienstoorlogen uit. In het kasteel legerde een tijdje een Spaans garnizoen, wat als gevolg had dat het kasteel duchtig te leiden had onder het oorlogsgeweld. Het kasteel kwam dit nooit meer te boven. Omstreeks 1660 was er sprake van een ruïne, die al gauw door de dorpsbewoners als steengroeve werd gebruikt. Uit de opgravingen bleek dan ook dat zowat alle delen van het kasteel werden gesloopt en verwijderd, op de funderingen na.

Een belangrijk element voor de geschiedenis van het historisch landschap, is dat het startschot voor de eerste inpolderingen van het actuele krekengebied werd gegeven vanuit dit kasteel. Andries Andries investeerde een deel van zijn kapitaal in de inpoldering van de schorrengebieden ten noorden van Assenede. Voor de nieuwe (niet-adellijke) elite was inpoldering immers een middel om grond te verwerven en op die manier aan te schuiven aan de dis van de traditionele landadel. Daarnaast bleek inpolderen ook een erg goede belegging in tijden van sterke devaluatie, zoals het begin van de 16de eeuw. Tot vandaag de dag zijn de sporen van Andries Andries op die manier in het landschap bewaard: niet alleen de uitgestrekte polders met de kreekrelicten, maar ook de naamgeving: de Sint-Andriespolder, Andriesstraat en Andrieslaan.

Publicatie: 'Het kasteel van Assenede. Van opgraving tot historisch landschap' door Sam De Decker (red.), m.m.v. Frank Baete, Jan Bastiaens, Bart Cherretté, Koen Deforce, Anton Ervynck, An Lentacker, Ralph Maréchal en Wim Van Neer. Het boek, in hardcover, telt 102 bladzijden en talrijke illustraties en is uitgegeven door Mens & Cultuur Uitgevers (tel. 09/245.37.43, e-mail: info@mens-en-cultuur.com). De prijs bedraagt 25,00 euro. ISBN 90-77135-15-4