Relieken kunnen binnen het rooms-katholieke geloof zowel de stoffelijke resten van heiligen zijn, als zaken die met de heilige, of met zijn of haar overblijfselen, in contact zijn geweest. Dergelijke relieken worden ook vandaag nog op vele plaatsen bewaard in schrijnen. De laatste tijd neemt de volksdevotie rond de relieken van (vaak zeer lokale) heiligen serieus af, en men durft zich dus al eens de vraag naar de echtheid ervan te stellen.

Mark Van Strydonck en Mathieu Boudin van het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK) en Anton Ervynck en Marit Vandenbruaene van het Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed (VIOE) namen deze uitdaging aan. De voorbije jaren openden ze verschillende reliekschrijnen en ontmantelden ze omzichtig de inhoud. De relieken, van skeletten tot minuscule stukjes texiel, werden met de recentste wetenschappelijke methodes onderzocht. In 'Relieken. Echt of vals?' bespreken de wetenschappers de resultaten van 13 analyses, waaruit blijkt dat de meeste dossiers over relieken een mengeling van waarheid en fictie bevatten.

Na een korte inleiding over heiligen en lokalen volgt een bespreking van de natuurwetenschappelijke technieken die bij het onderzoek werden gebruikt. Dit overzicht moet ervoor zorgen dat de resultaten van het onderzoek ook voor de leek begrijpelijk zijn. In deze methodologische hoofdstukken komt de lezer te weten hoe radioactieve koolstof kan gebruikt worden om de ouderdom van beenderen en textiel te bepalen en hoe fysisch antropologen heel wat nuttige gegevens kunnen afleiden uit het beendermateriaal.

Daarna volgen een hele resem voorbeelden van recent onderzoek op de relieken van - hoofdzakelijk lokale - heiligen. Uit het dateringsonderzoek blijkt dat er, zoals kon worden verwacht, in verschillende gevallen iets niet pluis is met de relieken. Zo tonen de auteurs aan dat het zogenaamde 'mutsje van Petrus' uit Namen nooit het hoofd van de eerste paus heeft gesierd en dat de schedel van de heilige Donatus uit het Linmburgse Schulen te oud is voor zijn eigenaar. De patroonheiligen van Dendermonde, Hilduardus en Christiana, bleken dan weer te beschikken over niet minder dan vijf skeletten.

Aan de andere kant vallen de dateringen soms verrassend goed samen met de verwachtingen gebaseerd op de historische gegevens. Dat was bijvoorbeeld het geval bij het beendermateriaal van Sint-Bavo en Gent, en bij het textiel uit de schrijnen van twee Merovingische prinsessen, Bathilde en Bertille. In de meeste gevallen wordt de interpretatie ook ondersteund door het antropologisch onderzoek. In een aantal gevallen kon de radiokoolstofdatering ook de historisch overgeleverde sterfdatum van een heilige bijstellen. Zo blijkt Rumoldus van Mechelen vroeger geleefd te hebben dan in zijn vita werd beschreven; Ermelindis van Meldert schijnt dan weer later gestorven te zijn dan de teksten aangeven.

Of de relieken echt of vals zijn, is volgens de auteurs echter niet het belangrijkste. De traditie van de relieken, met al zijn uitwassen en absurditeiten, wordt door de auteurs beschouwd als een historisch fenomeen, een teken des tijds. Het onderzoek van de relieken kan ons dan ook bijzonder veel leren over het geloof, de volksdevotie en de middeleeuwse geschiedenis.

'Relieken. Echt of vals?' is de neerslag van vele jaren van interdisciplinair onderzoek. Het is niet alleen een zeer leerrijk, maar ook een bijzonder leesbaar boek geworden, dat duidelijk aantoont dat zelfs de toepassing van de modernste onderzoekstechnieken niet op alle vragen een antwoord kan bieden. De teksten worden ook nog eens aangevuld met een overvloed van foto's en afbeeldingen, die het leesplezier alleen maar verhogen.

Praktisch: 'Relieken. Echt of vals?' is uitgegeven door het Davidsfonds (197 p., 24,95 euro) en kan besteld worden via boekhandel.infodok@davidsfonds.be
Meer info: lees meer over het samenwerkingsproject tussen het KIK en het VIOE op vioe.be
Foto: de Sint-Ermelindiskapel in Meldert (Luc Desager - Erf-goed.be)