Het voormalige Mère Jeanne-Instituut (°1866) aan de Tabaksvest ondergaat momenteel een metamorfose tot luxueus wooncomplex. Tijdens funderingswerken voor het onderschoeien van de te renoveren schoolgebouwen kwamen enkele dagen geleden menselijke beenderen aan het licht. Projectontwikkelaar Vooruitzicht bracht plichtsbewust onmiddellijk de stedelijke afdeling archeologie op de hoogte. Een werfbezoek leerde dat op een diepte tussen 2 en 2,5 meter onder de huidige binnenplaats een postmiddeleeuws grafveld verborgen lag. Dit vormde ook voor de stedelijke afdeling archeologie een verrassing, aangezien over begraving op deze plek in de stad tot dusver niets gekend was. De Lossonkaart uit 1846 bijvoorbeeld maakt melding van een 'blanchisserie', weinig bebouwd, gescheiden van het Sint-Elisabethgasthuis (°1238) door de huidige Leopoldstraat.

Met de gefaseerde archeologische begeleiding van de funderingswerken kwamen op enkele dagen tijd minstens 27 skeletindividuen tevoorschijn. Het noodonderzoek, sterk bemoeilijkt door urgente funderingswerken, liet toe een aantal voorlopige conclusies te trekken. Zo liggen de overledenen niet enkel oost-west, maar ook noord-zuid begraven (O-W: 44%; N-Z: 14%; niet gekend: 41%). Een opmerkelijk groot aantal onder hen ligt op hun buik (minstens 22%). Enkelen lagen op elkaar begraven. Bovendien gaat het gaat niet om individuele begravingen, wel om één of meerdere collectieve begraving(en) en dit in minstens twee grote grafkuilen. Sporen van houten kisten of spijkers werden niet teruggevonden. Bij één skelet werd een metalen kruisje en een medaillon gevonden. Op basis van de stratigrafie en het secundaire vondstmateriaal dateren de begravingen uit het einde van de 16de of uit de eerste helft van de 17de eeuw. Meerdere skeletten liggen in een natte kleilaag, mogelijk te relateren aan het toponiem 'gasthuisbeemden'.

Als hypothese veronderstellen de stadsarcheologen dat het hier gaat om collectieve begraving bij het Sint-Elisabethgasthuis, dat doorheen haar eeuwenlange bestaan - en vooral in de 16de en 17de eeuw - te kampen had met overbevolking door stedelijke verpaupering, epidemieën en oorlogen. Het gasthuis richtte zich tot de armen, maar werd bij nood gedwongen om ook soldaten op te vangen en te verzorgen. Historische bronnen laten geen twijfel bestaan over de lamentabele medische zorgen, plaatsgebrek en hygiënische wantoestanden. Het lijkt aannemelijk dat de opgegraven skeletten pestlijders of soldaten waren. Ook Antwerpen viel doorheen de eeuwen ten prooi aan pestepidemieën en oorlogsgeweld, zeker in de 16de en 17de eeuw. Archiefonderzoek leert dat het gasthuis een eigen grafveld had aan de overzijde van de Leopoldstraat, tot wanneer in 16de eeuw schuttershoven de omgeving impalmen, onder impuls van Gilbert Van Schoonbeke.

De archeologische bevindingen openen bijgevolg enkele interessante en nieuwe onderzoeksvragen. Gaat het hier daadwerkelijk over slachtoffers van ziekte of oorlog? Zijn er sociaal-demografische conclusies te trekken? En in hoeverre kan archiefonderzoek ons meer vertellen over deze begravingen?

De komende weken of maanden wil de stedelijke afdeling de bouwwerken blijven begeleiden. Met de uitgraving voor een ondergrondse parking op de binnenplaats ligt er een uitgelezen kans te wachten om een ongekend en erg interessant grafveld te onderzoeken.

Meer info: Tim Bellens - Karen Minsaer (stedelijke archeologische dienst)