Jozef Remi Mertens werd geboren in Tienen op 17 januari 1921. Aan de K.U.Leuven haalde hij in 1943 het licentiaatsdiploma in de Klassieke Filologie. Aan het Hoger Instituut voor Oudheidkunde en Kunstgeschiedenis van de Leuvense Alma Mater behaalde hij in 1945 zijn kandidatuursdiploma en in 1946 doctoreerde hij in de Klassieke Filologie met een proefschrift over de kunst en geschiedenis van Messenië, een archeologische en topografische synthese. Vervolgens voltooide hij zijn archeologische studies en behaalde in 1948 het diploma van licentiaat in de Klassieke Oudheidkunde.

Vanaf 1950 vangt zijn archeologische carrière aan, aanvankelijk als staatsambtenaar. Mertens fungeert dan als werfmeester bij de Dienst voor Opgravingen van de koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis in Brussel, later de Nationale Dienst voor Opgravingen. Hij wordt er achtereenvolgens bevorderd tot attaché, adjunct-conservator, conservator en werkleider. In de beginperiode werd hij ingezet op de vele werven voor restauratie van wat tijdens de oorlog was vernield. De vele opgravingswerven die hem tot vele wetenschappelijke arbeidsterreinen brachten, resulteerden niet alleen in 52 volumes van de reeks Archaeologia Belgica, maar vooral in mogelijkheden om zijn methodiek uit te bouwen en zijn technische vaardigheid en feeling aan te scherpen. Zij vormden de basis en de drijfkracht van zijn onderricht in zijn universitaire loopbaan.

In 1955 was Mertens benoemd tot lector aan de K.U. Leuven. Hij doceerde er aan de Nederlandstalige en Franstalige sectie. De opleiding van studenten in de veldarcheologie lag hem zeer nauw aan het hart. De combinatie van leeropdracht met opgravingsopdrachten bood hem de gelegenheid techniek en methode aan elkaar te toetsen en zijn studenten direct met de praktijk te confronteren. In 1978 werd hij bevorderd tot gewoon hoogleraar aan zowel de K.U.Leuven als de U.C.Louvain. In 1986 tenslotte ging Mertens op emeritaat.

Zijn universitaire loopbaan opende tevens bijkomende kansen. Zijn opgravingen sedert 1950 in Alba Fucens (Italie), zijn deelname in 1968 aan de opgravingen in Apamea (Syrië), en ten slotte, sinds 1962, zijn opgraving van het antieke Herdonia (Italië), zijn er zeker niet vreemd aan. Zij verruimden zijn werkterrein, het onderzoeksterrein van zijn studenten en zijn eigen interessevelden.

Mertens was op tal van wetenschappelijke congressen een gegeerd spreker, en werd er ook vaak belast met de taak van verslaggever. Daarnaast fungeerde hij als vast medewerker aan de tijdschriften Latomus, Belgisch Tijdschrift voor Philologie en Geschiedenis en L'Antiquité Classique, waarin hij bijdragen leverde voor Archeologie, de zesmaandelijkse kroniek van het archeologische gebeuren in België.

Naast zijn activiteiten in het buitenland, brachten opgravingen Mertens in ongeveer 130 gemeenten van België: een grote geografische spreiding en een grote verscheidenheid van archeologische interventies. Of het nu ging om protohistorische gravelden of vestingen, vroeg-Romeinse militaire of organisatorische inplantingen, het wegennet, de landelijke organisatie, kadasterindeling of laat-Romeinse verdedigingssystemen, om motten, Merovingische, Karolingische of Romaanse kerken... zijn zovele interventies vormden nooit een beletsel om zijn onderzoek telkens te richten in functie van belangrijke historische problemen.

Vaardig met de pen, tekenwerk en fotografie evolueerde Mertens tot een volmaakt archeoloog: de man die onverdroten op zoek was naar de mens in zijn verleden, de sporen ervan analyserend in een probleemgericht onderzoek, ze omkaderend met de historische achtergronden, zo het schouwtoneel opbouwend waarin ook de leek makkelijk zijn eigen evoluerend verleden kon aanschouwen.

Jozef Remi Mertens wordt vrijdag 6 juli 2007 om 12 uur in de abdijkerk Onze-Lieve-Vrouw ter Kameren te Elsene begraven.

Deze tekst is grotendeels gebaseerd op de biografie die A. Van Doorselaer publiceerde in de Acta Archaeologica Lovaniensis 25 (1985)

Foto: Marc Lodewijckx