Archeologen houden alles bij. Tot de kleinste en lelijkste objecten toe. Soms zijn het precies die stukken die de boeiendste verhalen opleveren. Het overkwam ook archeoloog Klaas Vansteenhuyse en schriftdeskundige Hendrik Hameeuw van de K.U.Leuven. Een aantal onooglijke vondsten op de opgravingen van een kuststad in Jebleh, in Syrië (foto links) bracht hen op het spoor van de oudste eetgewoontes in Mesopotamië. Na heel wat experimentele archeologie presenteren zij binnenkort in Gent het resultaat: een Mesopotamische godenmaaltijd met bijhorend bier!

Op de door de mensen gevormde ruïneheuvel van Tell Tweini graaft een Syro-Belgisch team een stad op die teruggaat tot het einde van het derde millennium voor Christus. Het team heeft er zegels van de Hittieten gevonden, bronzen beeldjes van de Feniciërs, industriële installaties van de Assyriërs en heel veel aardewerk uit alle periodes. Aardewerk is uitermate belangrijk voor een archeoloog omdat het helpt om lagen en voorwerpen te dateren. Een decoratiepatroon of een stijl was namelijk net als vandaag aan een bepaalde periode gebonden. De scherven die esthetisch het mooist ogen zijn daar meestal ook het meest geschikt voor.

In Tell Tweini stelden de archeologen vast dat er af en toe ook echt lelijke en bizarre stukken opdoken. Wat ze vanonder het stof haalden waren grove stukken klei in een min of meer cilindervormige toestand. Ze hadden een ronde opening dwars doorheen hun lichaam. (foto rechts) Dankzij andere opgravingen weten de archeologen dat deze stukken gebruikt werden als een soort kurk. Een kruikopening werd afgedekt met een stukje doek en daarover werd dan een klomp klei uitgesmeerd. Op die manier bleef de kruik een tijdje luchtdicht. De indruk van de hals van de kruik in deze kleiklompen ondersteunt deze theorie. De vraag die zich stelde op Tell Tweini was die naar het gat in deze klomp. Een kurk met een gat?

Het antwoord daarop vonden Hendrik Hameeuw en Klaas Vansteenhuyse op een plaats waar de meeste problemen altijd bespreekbaar worden: op café. Een speurtocht in de literatuur toonde duidelijk aan dat deze kleikurken gebruikt werden om grote bierkruiken af te sluiten. Maar bier is een levend organisme dat gist. Dat aspect van het bier brouwen was nog ongekend in de Mesopotamische Oudheid. De brouwers voegden zelf geen gist toe maar wachtten geduldig tot er een wilde gist in de brouwtank kwam en zich aan het werk zette. De Belgische Geuze wordt nog steeds op deze manier gebrouwen. Deze wilde gisten zijn echter oncontroleerbaar en in een volledig gesloten omgeving zouden ze voor heel veel druk kunnen zorgen. Een gaatje in de kurk laat dan ook de geproduceerde gassen ontsnappen.

Bier is voor archeologen moeilijk op te sporen want het laat geen enkel spoor na. Niemand weet dan ook hoe het oude Mesopotamische bier smaakte. Dat bier in grote hoeveelheden werd geconsumeerd blijkt bijvoorbeeld uit de bijbel waarin wordt gezegd dat er wekelijks 16 liter bier aan YHWH wordt geofferd (Numeri 28:7-10). Uit heel veel historische documenten blijkt verder dat bier een nationale drank was in Mesopotamië. (foto links) Volgens de mythe van Gilgamesh maakt het drinken van bier (naast eten en sex) een mens tot mens. De godin van het bier was vrouwelijk (Ninkasi) en vrouwen brouwden bier. De wetenschappers stootten daarbij op een oudste tekst die iets over bier vertelt: de Ninkasimythe. Het is een lied uit ongeveer 1800 voor Christus dat ter ere van de godin Ninkasi werd gezongen. In het lied worden de verschillende stappen van het bierbrouwen opgesomd. Maar niet alle stappen zijn even goed bewaard.

Met de vertaling van dit kleitablet (foto rechts, voorbeeld kleitablet) in de tas trokken beide archeologen naar Johan Brandt in Assebroek (brouwerij ’t Smisje). Deze enthousiaste brouwer toog aan het werk en samen probeerden ze het brouwproces zo goed en zo kwaad mogelijk te reconstrueren. Het gebrouwen drankje is alvast een uniek bier in de wereld.

Bij bier hoort ook een stevige maaltijd. (foto links) Archeologen hebben een goed beeld van de vele etenswaren in de Mesopotamische Oudheid. Dat danken ze aan het doorgedreven onderzoek van bijvoorbeeld archeozoölogen die alle dierenbeenderen op een opgraving determineren. Archeobotanici doen precies hetzelfde met de vele zaden en verkoolde plantenresten. Heel af en toe hebben de archeologen veel geluk en kunnen ze terugvinden welke oliën of vetten in een bepaalde pot werden bijgehouden. Hendrik Hameeuw: “Hoewel we soms de archeobotanische resultaten wel ter beschikking hebben, is de moeilijkheid nog steeds om te weten te komen op welke manier er met de ingrediënten werd omgesprongen en in welke combinaties ze werden geserveerd." Slechts korte tijd geleden ontdekte een Franse schriftdeskundige enkele tabletten in de kasten van Yale University waarop recepten staan geschreven uit de Oud-Babylonische periode, zowat 3800 jaar geleden. De gerechten dienden allemaal om aan de verschillende goden in de vele tempels te worden voorgeschoteld. Zij hadden recht op een uitstekende maaltijd. Deze recepten werden door de twee onderzoekers hervertaald en omgezet in een echte maaltijd. Steeds werd er door de onderzoekers gezocht naar de historisch meest correcte ingrediënten en de daaropvolgende reconstructie.

Tijdens een tweedaagse "Het mysterie ontrafeld", georganiseerd door Amarant vzw, stellen de onderzoekers u nu hun resultaten voor. Ze wijden u meteen ook in in de Mesopotamische eetgewoontes en helpen u om alvast een deel van de teksten in spijkerschrift te lezen. Klaas Vansteenhuyse: “Er wordt gefocust op de gehele context van Mesopotamië, cultuurhistorisch, taalkundig én culinair”. Als afsluiter krijgt u een godenmaaltijd met passend bier aangeboden. Als een god in Mesopotamië!

Praktisch: de cursus vindt plaats op maandag 27 augustus en dinsdag 28 augustus in Gent, De Cirk, Zebrastraat 34, 9000 Gent, telkens van 10.00u tot 12.30u en van 14.00u tot 16.30u
Inschrijven bij Amarant vzw, 070/233 048, email: Amarant
Kostprijs: 76 euro met lunch, 46 euro zonder lunch

Meer info: Tell Tweini, Graven om te weten, Amarant