Samen groeven de auteurs diep in de talrijke archivalia van graaf John II de Marnix de Sainte-Aldegonde, die hen uitzonderlijk toegang verleende tot het archief van het kasteel van Bornem (klik op de foto rechtsboven voor grotere afbeelding). In een eerste deel wordt de periode vanaf het ontstaan tot de komst van Pedro I Coloma in 1586 behandeld. De lezer wordt ondergedompeld in het verleden met als leiddraad de verscheidene heren en vrouwen van Bornem. Naast hun levensloop, gaat de aandacht ook uit naar hun invloed op het dagelijkse leven van de inwoners van Bornem en Klein-Brabant. Het lijvige werk is kleurrijk geïllustreerd en de inhoud werd toegankelijk gemaakt via een uitgebreide index op persoonsnamen. Het boek is tevens een aanrader voor de geschiedenis van het hertogdom Brabant en het graafschap Vlaanderen in een Europese dimensie, zodat het ook de algemeen geïnteresseerde lezer kan boeien.

I. Ontstaan van het kasteel

In de studie wordt de legende over de beruchte Romeinse toren kritisch onder de loep genomen. De complexe historische context van het ontstaan van het Land van Bornem wordt toegelicht. De vorming van de grens tussen Vlaanderen en Brabant wordt uitgediept. In reactie op het Ottoonse verdedigingsstelsel werd in de 11de eeuw immers op de rechteroever van de Schelde een middeleeuwse motte opgericht als bruggenhoofd van de Vlaamse oostwaartse expansiedrang. De aandacht wordt gevestigd op de banden met het prinsbisdom Luik. Er wordt dieper ingegaan op wat bedoeld wordt met de stelling dat Bornem een allodium of vrijheerlijkheid was, ontstaan op de grenzen tussen het graafschap Vlaanderen en het hertogdom Brabant. Ruime aandacht gaat ook naar de vroegste constructies van dit middeleeuwse bolwerk, zoals de grote meestertoren of de grote ridderzaal, met talrijke illustraties uit middeleeuwse handschriften, waardoor de lezer als het ware een blik kan werpen op het dagelijkse leven van de toenmalige adellijke personages en hun dienaren op het kasteel en in het Land van Bornem.

II. De burggraven van Gent

De Vlaamse graaf liet het beheer van het Land van Bornem over aan de machtige burggraven van Gent die het kasteel van begin 11de eeuw tot 1250 zullen in bezit hebben. Sommigen van hen drukten tot op heden hun stempel op Bornem en omgeving, zoals Wenemar I (1088-1120), stichter van de abdij van de reguliere kanunniken van Sint-Augustinus te Bornem. Zeger II schonk op het einde van zijn leven een groot deel van zijn bezittingen aan de tempelorde, werd zelf tempelier en legde zo de fundering voor het latere Tempelhof van Gent. Zijn zoon Zeger III de Goede (1200-1227) kreeg zijn bijnaam door zijn vele schenkingen aan het klooster en de inwoners van Bornem (foto links: grafsteen Zeger III). Waarschijnlijk is het zijn grafsteen uit de krochtkapel van Bornem die nu nog steeds bewaard is gebleven. Hij liet tevens een watermolen bouwen op de Oude Schelde in de Kortelanden. De burggraven hadden dus wel degelijk invloed op het dagelijkse leven in en rondom het kasteel van Bornem, doch de Vlaamse graven zullen er uiteindelijk in slagen om deze machtige edellieden voorgoed aan zich te binden.

III. Het grafelijke huis van Vlaanderen

In 1250 kocht gravin Margareta van Constantinopel het kasteel Bornem van burggraaf Hugo III, waardoor het kasteel voortaan deel ging uitmaken van het grafelijke domein. Het kasteel doorstond de Frans-Vlaamse oorlogen rond 1300 onder de graven Gwijde van Dampierre en Robrecht van Bethune en kwam door de opdeling van Vlaanderen terecht in het erfdeel van de zoon van laatstgenoemde, Robrecht van Kassel. Hij was het die de Oude Schelde afdamde en uiteindelijk tot een visvijver omvormde. Zijn dochter Yolande van Vlaanderen moest doorheen de 14de eeuw als alleenstaande weduwe dikwijls de confrontatie aangaan met de Franse koningen en de graven van Vlaanderen, waardoor het kasteel van Bornem verscheidene malen ten prooi viel aan belegeringen en confiscaties. Zij is hét voorbeeld bij uitstek van een machtige en adellijke dame, die in de middeleeuwen haar 'mannetje' wist te staan.

IV. De Bourgondische periode

De afstammelingen van Yolande van Vlaanderen waren telgen uit het grafelijke, later hertogelijk geslacht van Bar, zoals Robrecht I van Bar. Deze eigenaars van het kasteel concentreerden zich liever op hun Franse bezittingen en lieten zich op het kasteel vertegenwoordigen door een kastelein, baljuw en ontvanger. Door het huwelijk van Johanna van Bar met Lodewijk van Luxemburg, graaf van Saint-Pol en oppermaarschalk van Frankrijk, kwam het kasteel in handen van één van beruchtste en rijkste edellieden uit de Bourgondische tijd. Deze werd uiteindelijk het slachtoffer van een samenzwering tussen de Franse koning Lodewijk XI en de Bourgondische hertog Karel de Stoute en werd op de markt van Parijs op het schavot terechtgesteld. Zijn nakomelingen zouden er jaren over doen om hun bezittingen te recupereren.

De grote zaal van het kasteel, waar het dagelijkse adellijke leven zijn gang ging.

V. De Spaanse periode tot de komst van Pedro I Coloma

In de 16de eeuw kwam het kasteel van Bornem in handen van enkele markante figuren uit die periode. Filips van Kleef kreeg het kasteel via zijn echtgenote Francisca van Luxemburg in handen. Hij was één van de leiders in de Vlaamse opstand tegen keizer Maximiliaan van Oostenrijk in 1488. Zijn schoonzus Maria van Luxemburg volgde hem op als eigenares van het kasteel van Bornem. Zij was de hertogin van Vendôme die de Damesvrede (1529) tussen Spanje en Frankrijk kon bewerkstelligen. Zij hield er echter zo een zware financiële kater aan over, dat haar kasteel van Bornem door keizer Karel V werd geconfisqueerd. Haar oudste kleinzoon Antoon van Bourbon, vader van de Franse koning Hendrik IV, kreeg het ferm aan de stok met Karel V en het kasteel van Bornem werd opnieuw in beslag genomen. Zijn jongere broer Jan van Bourbon wilde zo vlug mogelijk af van dat verafgelegen kasteel te midden van de gebieden van zijn aartsvijanden. Hij wisselde Bornem voor de heerlijkheid Baugé in Anjou van zijn nicht Anna van Alençon, markiezin van Monferrato. Zij schonk het kasteel van Bornem op haar beurt aan haar lievelingskleinkind Lodewijk Gonzaga-Nevers. Hij moest in 1567 het kasteel geven aan zijn jongere zus Isabella Gonzaga als compensatie voor het verzaken van haar erfdeel. Zij was gehuwd met Spaans-Italiaanse Frans-Ferdinand van Avalos, prins van Francavilla, markies van Pescara en Vasto. Het is hun zoon Alfons-Felix van Avalos die op 29 juli 1586 in Neuss, nabij Dusseldorf, het kasteel van Bornem verkocht aan de Spaanse edelman Pedro I Coloma voor een bedrag van 13.000 gouden Spaanse guldens. Intussen stond het kasteel reeds sinds 1576 onder toezicht van gouverneur Jan Francisco Capello, die tijdens de woelige godsdienstoorlogen zijn uiterste best zou doen om het kasteel te vrijwaren van de aanvallen van Staatse en Spaanse soldaten, maar ook van de usurpaties van gronden en rechten door naburige heren, zoals de Schetzen en later de hertogen d'Ursel van Hingene.

Practische informatie

HOOGHE, F. VERSTRAETEN, W. en ROCHTUS, L. (2007) Het Kasteel van Bornem. Duizend Jaar Europese Geschiedenis. Deel I: Van het Ontstaan tot de Komst van Pedro I Coloma (496 blz.).

Het boek is te bestellen via:

Vereniging voor Heemkunde in Klein-Brabant vzw
Dascottelei 14 Bus 6
2100 Deurne
Tel.: +32(0)38891815 of +32(0)478 911512
Email

Kostprijs: 32,- € (+ eventuele verzendkosten 5,- €) op reknr. 068-2009142-08 op naam van Vereniging voor Heemkunde in Klein-Brabant vzw, Kloosterstraat 71, 2880 Bornem.

Het boek is ter beschikking vanaf 16 november 2007. Boeken gereserveerd door inwoners van de streek van Klein-Brabant worden zonder extra kosten thuis bezorgd. Het boek kan ook afgehaald en/of aangeschaft worden na de voorstelling op vrijdagavond 16 november 2007 in zaal De Casteleyn te Hingene. In het weekend van 17 en 18 november, evenals op 24 en 25 november 2007 telkens van 10 tot 16 u loopt een tentoonstelling over de geschiedenis van het kasteel van Bornem in zaal De Casteleyn, Wolfgang D' Urselstraat 5 te Hingene, waar het boek ook kan aangeschaft worden.