In het begin van de 19de eeuw ging West-Europa gebukt onder een golf van armoede. Het aantal bedelaars in steden en op het platteland bleef toenemen. Het uitdelen van aalmoezen voldeed niet langer. Verlichte denkers geloofden dat het verschaffen van nuttig werk aan de armen het antwoord was op het armoedeprobleem. In heel Europa namen particulieren het initiatief om arme gezinnen bijeen te brengen in nieuwe woon- en werkgemeenschappen of kolonies. Hier bewerkten zij onontgonnen gronden, kregen een huis, huisraad en werden ze opgevoed om een zelfstandig leven te leiden.

Eén van de mannen die onder de invloed van de Verlichting kwam was Robert Owen. Hij stichtte in Schotland Villages of Unity. Dit moesten ideale gemeenschappen zijn met de nadruk op geluk en vrijheid voor zijn bewoners. Andere grote namen waren E. Von Fellenberg, D. Lawaetz, Joh. van den Bosch, Pestalozzi... In de Nederlanden ontstonden er vrije maar ook onvrije landbouwkolonies voor de armen. De eerste proefkolonie kreeg de naam Frederiksoord. Dit initiatief kreeg al snel navolging in de Zuidelijke Nederlanden in Hoogstraten, Wortel (foto) en Merksplas. Ook in Denemarken volgde men het voorbeeld met de oprichting van Friedrichsgabe. In Frankrijk waren de sociale experimenten meer gericht op arme kinderen, vondelingen en wezen. Zo ook in het eerste landbouwinstituut in Europa, gelegen in Zwitserland.

De kolonies waren kleine dorpen op zich. Naast de typische koloniehuisjes waren er kerken, scholen, fabrieken en winkels aanwezig. Er was vrijheid van religie maar evengoed regels waaraan men zich diende te houden. De meeste kolonies werden opgericht te midden van onontgonnen gebieden. Dit gaf de mogelijkheid om een logische en gestructureerde indeling te maken. Typisch zijn de lange dreven en de rechthoekige percelen. Dit ingrijpen in het landschap is tot op vandaag nog steeds zichtbaar. Kolonies van Weldadigheid, Colonies Agricoles, Armen-Erziehungsrepublik of Colonies de Bienfaisance waren maar enkele van de vele algemene benamingen die deze kolonies kregen in het Europa van de negentiende eeuw. Vaak kregen ze de naam van het oorspronkelijk gehucht of de gemeente. Soms werden ze postuum genoemd naar een belangrijk geldschieter, meestal een lid van de koninklijke familie.

Praktisch: de tentoonstelling, ontworpen door het Stedelijk Museum van Hoogstraten, wordt nu getoond in museum De Kolonie in Lommel, een voormalige staatsboerderij van de "Colonie Agricole" die in 1850 door de Belgische overheid werd gesticht op de Heuvelsche Heide. Meer info en openingsuren op erfgoedlommel.be.
Foto: vzw Kempens Landschap