Het onderzoek kwam er naar aanleiding van de door NV Extensa, NV Wonima en CV De Volkshaard geplande verkaveling van het terrein, waarin de bouw van een groot aantal woningen voorzien is. Dit zou een bedreiging vormen voor eventueel in de bodem aanwezige archeologische resten. Dankzij bereidwillige medewerking van de bouwheer konden voldoende tijd en middelen vrijgemaakt worden om dit onderzoek inderdaad te laten plaatsvinden.

Historisch kaartmateriaal, zoals de Kabinetskaart van Ferraris, duidt het gebied aan als een onbebouwd kouterlandschap. Hoewel de jongste decennia de directe omgeving van het plangebied nagenoeg volledig verkaveld en bebouwd is geworden, was archeologisch onderzoek hierbij nog een onbekende gast. Met uitzondering van door omwonenden van de akkers geraapte losse vondsten, waaronder aardewerk uit de late en vooral post-Middeleeuwen en enkele Neolithische artefacten, was het archeologische potentieel van de Lange Velden tot nu toe een onbekende.

Het proefsleuvenonderzoek op het circa 17,2 hectare grote terrein leverde inderdaad zeer weinig vondsten en sporen op, maar gaf niettemin enkele bijzondere zaken prijs. Ongeveer centraal in het terrein werden de restanten aangetroffen van twee grafmonumenten uit de Metaaltijden. Eén van beide structuren betrof een kringgreppel, de andere een vermoedelijk langbed.

De kringgreppel bezat een respectievelijke binnen- en buitendiameter van 8,5 en 11 m, had een breedte van circa 60 cm en was tot maximaal 28 cm onder het vlak bewaard. Coupes op diverse plaatsen toonden een komvormig profiel aan met een humeus, weinig gelaagd vullingspakket. Hoewel een graf niet bewaard is gebleven, past de kringgreppel van Wondelgem volledig in het funeraire beeld van de metaaltijden. Kringgreppels zoals deze komen reeds voor vanaf de vroege bronstijd en zijn geattesteerd tot in de Romeinse periode, waar ze graven markeerden.

Het langbed (afbeelding links) bestaat uit een smalle greppel met gebogen vorm, die oorspronkelijk wellicht een ovalen of langgerekt rechthoekige vorm moet hebben gehad. De structuur is helaas grotendeels verstoord door recente perceelsgrachten waardoor de oorspronkelijke vorm en grootte niet meer volledig achterhaald kunnen worden. Wel is nog duidelijk dat zich binnen de greppel een eenvoudige houtbouwconstructie bevond, bestaande uit een rechthoek van minstens acht kleine ronde palen. De breedte van deze eenschepige palenconstructie bedroeg circa 3 m, de minimale lengte 11 m. Mogelijk zijn de palen afkomstig van een dodenhuisje of andere houten constructie binnen het heuvellichaam. Merkwaardig is dat de greppel zowel aan de korte als lange zijde eindigt, wat in de coupes werd bevestigd. We mogen niettemin vermoeden dat de structuur oorspronkelijk een groter oppervlak heeft omsloten dan momenteel bewaard is gebleven. Dit wijst dan op onderbrekingen of doorgangen in de greppel. Hoe groot deze onderbrekingen waren, kan helaas niet meer achterhaald worden, gezien de rest van de structuur vernield is. Ter hoogte van deze uiteinden werden evenmin paalkuilen of groepen paalkuilen teruggevonden die zouden kunnen wijzen op de aanwezigheid van toegangsconstructies.

Langbedden mogen er dan wel niet helemaal onbekend zijn, het fenomeen is in Zandig-Vlaanderen (nog) erg slecht gekend. De structuur in Wondelgem vertoont echter grote gelijkenissen met plattegronden van langbedden die beschikbaar zijn uit Noord-Frankrijk, Noord-Duitsland en vooral Nederland. Langbedden zoals deze komen in bijna elk urnenveld van de Neder-Rijnstreek voor. Typologisch gezien sluit het exemplaar van Wondelgem het best aan bij de voor het noorden van Nederland beschreven langbedden. Het meest opvallende punt van overeenkomst hierin is de aanwezigheid van paalsporen binnen de omgevende gracht van de oudste Noord-Nederlandse langbedden. Net zoals in Wondelgem verhouden de paalsporen zich in een eenvoudige rechthoek tot elkaar, en worden omgeven door een afgerond rechthoekige of langgerekte ovale gracht. In het Noord-Franse Acy Romance en Antran zijn sterk vergelijkbare types onderzocht.

Hoewel dateerbare vondsten bij zowel de kringgreppel als het langbed in hun geheel ontbreken, lijken hun typologische kenmerken voldoende overtuigend om beide structuren te kunnen plaatsen binnen de voor België en Nederland beschreven funeraire tradities uit de late bronstijd en de vroege ijzertijd. Het gecombineerd voorkomen van kringgreppel en langbed versterkt dit nog meer. Weliswaar zijn nergens meer aanwijzingen gevonden voor (urnen)graven die zich binnen de monumenten of in de directe nabijheid daarvan hebben bevonden, maar dit lijkt inherent aan hun voorkomen in Zandig-Vlaanderen waar als gevolg van de slechte bewaaromstandigheden en de eeuwenlange en intensieve landbouwactiviteiten veel graven inmiddels verdwenen zijn. De crematiegraven waren slechts ondiep ingegraven, waardoor ze - samen met de bovenliggende heuvellichamen - door nivellering en ploegen verdwenen zijn. Alleen de dieper ingegraven structuren, zoals de rond de heuvellichamen aangelegde grachten, zijn deels bewaard gebleven.

Het verdichten van de proefsleuven in de directe nabijheid van de beide grafmonumenten, evenals het in een latere fase trekken van een tiental kijkvensters in januari 2008, heeft helaas geen bijkomende archeologische sporen meer opgeleverd.

Sporen van nederzettingen, uit welke periode ook, ontbraken in de Lange Velden helaas totaal. Het gebrek aan deze sporen duidt erop dat de in het verleden van de akkers verzamelde vondsten overwegend door bewerking op het land terecht gekomen moeten zijn. Het is vermoedelijk nederzettingsafval dat samen met de mest op de akkers is opgebracht. De prehistorische vondsten zijn waarschijnlijk wel uit de omgeving afkomstig, maar inmiddels door ploegen en landbewerking in de ploeglaag verzeild geraakt.

Meer info: Ruben Willaert