De aanloop

Het lijkt alsof hier nooit een oorlog plaatsvond, maar deze respectievelijke plaats was één van de bloedigste slagvelden van de Eerste Wereldoorlog. Het is een epicentrum van conflict, waar de geallieerden tot op het tandvlees gingen onder Duitse aanvallen in 1914 en 1915 (de Eerste en Tweede Slag om Ieper) en dan tijdens hun eigen offensief van 1917 een kwart miljoen mensen opofferden gedurende een drie maanden durende bloedige uitputtingsslag die de geschiedenis in ging als Passchendaele.

Desondanks slaagde men er niet in om ook maar één van de vooropgestelde doelstellingen te bereiken. De Britten stonden nagenoeg terug op dezelfde plaatsen die ze twee jaar voorheen hadden ingenomen. De grote geallieerde doorbraak zoals zolang werd aangekondigd bleek op geen enkel moment geloofwaardig. Al wat men bereikte was het enorme verlies van mensenlevens in veelal erbarmelijke omstandigheden. In 1918 was ditzelfde gebied getuige van een offensief dat de Britten en hun bondgenoten tot op de rand van de totale vernietiging dreef en waarin de Duitsers al een greep deden naar de langverwachte overwinning. In termen van het verlies van mensenlevens was dit veruit de hevigste periode van de oorlog.

Het was net voor de aanvang van deze periode dat Vampir dugout door de Britse 171th Tunnelling Compagny RE werd geconstrueerd. Het was oorspronkelijk ontworpen als accommodatie voor de staff van het Brigade Hoofdkwartier. Na vier maanden van zware arbeid werd de constructie midden april 1918 voltooid. Net op dat ogenblik werden de Britten gedwongen om deze positie op te geven en de locatie werd overgenomen door de Duitsers. Deze zagen meteen de vele voordelen van deze goed uitgeruste onderkomens.

Dertien meter onder het maaiveld van dit voormalige slagveld werkt sinds enkele weken een internationaal team van geofysici, ingenieurs, archeologen en historici, want daar ligt de stille getuige van deze bewogen periode uit de wereldgeschiedenis. Daar ligt een voor de tand des tijd bevroren wereld, met water gevuld, onaangeroerd - en volkomen bewaard over meer dan 90 jaar. Toen in november 1918 de kanonnen zwegen, vielen ook de pompen stil in deze toen nutteloze overblijfsels. De huidige prospectie vertelt het verhaal van de laatste 18 maanden van de Eerste Wereldoorlog vanuit een totaal ander oogpunt.

Het onderzoek

In het voorjaar van 2006 werd bekend dat steenbakkerij Terca Zonnebeke N.V. een vergunning had gekregen voor de uitbreiding van de kleiwinningszone en dit tot op een diepte van 24 tot 27 m. De vereniging A.B.A.C. (Association for Battlefield Archaeology and Conservation) heeft onder leiding Johan Vandewalle en Peter Barton de voorbije 15 jaar een stevige knowhow verzameld omtrent ondergrondse WOI-constructies in de Ieperboog en beschikt over een database met de gegevens van meer dan 350 dergelijke constructies, waaronder één vlak bij de nieuwe ontginningszone. Er werd een historisch onderzoek gedaan in verschillende archieven naar de aard en de omvang van de constructie. Hieruit bleek dat de constructie door de aanpalende 27 meter diepe ontginning in z'n verder bestaan bedreigd wordt. Enkel de verstoring van het oorspronkelijke peil van het freatisch water of de beweging van de ondergrondse kleilagen betekenen op termijn de teloorgang van de ondergrondse constructie.

Dit probleem werd aangekaart bij het Agentschap Vlaanderen - Onroerend Erfgoed, het Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed en de intergemeentelijke archeoloog van CO7 archeologie. Er werd groen licht gegeven voor het project en het wetenschappelijke onderzoeksteam werd samengesteld.

• Het Centre for Battlefield Archaeology van de Glasgow University neemt de archeologische ondersteuning op zich. Dr. Tony Pollard, Director van het Center en Dr. Iain Banks (Executive Director of GUARD - Glasgow University Archaeological Research Division ) engageren zich voor het archeologisch en geologisch onderzoek binnen het project.


• John Arthur, Topographic Surveyor (GUARD), staat in voor het topografisch onderzoek.


• APR Services Ltd, underground LiDar Survey staan in voor de 3 dimensionale opmeting.


• Gaille Mackinnon, Forensisch antropoloog, leidt het sporenonderzoek.


• Xion Scotland Ltd, staat in voor het ROV onderzoek.


• Fred Vandewalle, maritiem archeologisch conservator, staat in voor de conservering van mogelijke relicten.


• De historische ondersteuning wordt verzorgd door historicus Peter Barton, (foto linksboven) Secretary to the All Party Parliamentary War Graves And Battlefields Heritage Group en auteur van boeken als 'Beneath Flanders Fields: The Tunnellers' War 1914-1918' en 'Passchendaele - Unseen Panoramas of the Third Battle of Ypres'.


• De technische uitwerking en werfcoördinatie wordt verzorgd door Johan Vandewalle (foto rechtsboven), tunnel- en dugoutexpert met ruime ervaring als ex-tunnelgraver en mede-auteur van 'Beneath Flanders Fields: The Tunnellers' War 1914-1918', samen met Kristof Jacobs, bouwkundige en auteur van 'Nieuwpoort sector 1917' die tevens instaat voor de intekening.


• Twee studenten archeologie van de universiteit van Leiden (NL) kunnen de werken opvolgen.

De uitvoering

Na uitgebreid onderzoek door middel van een ground penetrating radar (foto links), metaaldetectie, sonar en boringen in het voorjaar en tijdens de zomer van 2007 werd eind januari 2008 gestart met de uiteindelijke vrijmaking van de ondergrondse constructie. De 13 meter diepe schacht werd op een archeologische verantwoorde wijze vrijgemaakt (3 weken werk), waarna de eerste verkenning van de ondergrondse ruimtes kon plaatsvinden met een remote-operated vehicle (kan vergeleken worden met een mini-duikbootje met camera), zodoende de ondergrondse site zo min mogelijk te verstoren. De resultaten van dit onderzoek zijn verbluffend en tonen een constructie in nagenoeg perfecte staat.

De dugout is een constructie van het type D, dat voor een groot deel is opgebouwd uit stalen I-profielen en treinsporen en waar ook gebruik werd gemaakt van het lagging system (met horizontaal liggende balken).

Het ondergronds systeem werd midden 1918 afgewerkt en overgedragen aan de infanterie, maar enkele dagen later viel het al in handen van de Duitsers. Of de constructie tijdens de Duitse bezetting werd aangepast of verder werd uitgebouwd zal blijken uit verder archeologisch onderzoek dat in de komende weken wordt uitgevoerd.
De andere aspecten van deze archeologische prospectie van het ondergrondse '14-'18-patrimonium betekent een revelatie binnen de klassieke archeologie qua uitwerking en aanpak.

Contactpersoon: Kristof Jacobs, prospectieverantwoordelijke

Bron / meer info / afbeeldingen: ABAC perstekst; Het Nieuwsblad, 16 februari; BBC News