In een eerste gedeelte gaat de auteur uitgebreid in op het ancien régime. Hoofdbrok van het verhaal wordt niet toevallig ingenomen door de belangrijke Antwerpse majolicaproductie uit de renaissance. Wist je dat, na de val van Antwerpen, talloze ambachtslui noodgedwongen uitzwermden over heel West-Europa? In Nederland, Engeland, Duitsland, Spanje en Portugal legden ze mee de basis voor een bloeiende tegelindustrie. De Delftse tegels en de Portugese en Spaanse azulejo's hebben dus Antwerpse roots.

De tegelindustrie kende in de provincie Antwerpen een tweede bloeiperiode tijdens de 19de en de 20ste eeuw. Dit verhaal vormt het tweede zwaartepunt van deze erfgoedgids. Vooral in de art nouveau-architectuur en later ook in de art-decoperiode werd het gebruik van decoratieve tegels ten volle benut. Hierdoor gestimuleerd legde Georges Gilliot in 1897 in Hemiksem de basis voor een bijzonder succesvolle vloer- en wandtegelfabriek. Dit bedrijf groeide al snel uit tot de belangrijkste Vlaamse fabriek, die bovendien ook enorme hoeveelheden exporteerde, zelfs naar de meest exotische landen en dit tot ver in de 20ste eeuw. Ook elders in de provincie werden kleine tegelfabriekjes gebouwd.

Dit erfgoed is vandaag nog tastbaar aanwezig in en op gebouwen, maar ook in verschillende collecties. Een mooi voorbeeld is het Roelantsmuseum in de Sint-Bernardusabdij in Hemiksem, waar schitterende stukken uit de voormalige Gilliotfabriek worden tentoontgesteld. Maar de nieuwe erfgoedgids gaat ook verder dan de besloten ruimtes van de musea. Een even waardevol erfgoed aan tegels bevindt zich nog steeds op de plaats waarvoor ze oorspronkelijk bedoeld werden. In tuinkamers en op gevels van villa's en landhuizen, in de refters, gangen en lokalen van openbare gebouwen en scholen, in winkels en cafés verspreid over de provincie kan de aandachtige erfgoedliefhebber nog pareltjes van tegelrealisaties bewonderen.

Veel van deze realisaties werden al beschermd als monument omdat zij nu eenmaal onlosmakelijk deel uitmaken van doorgaans even waardevolle gebouwen: het Pharazijnshof in Kapellen, de vele fin-de-sièclehuizen op Zurenborg, het complex van de Antwerpse zoo... Er zijn echter even waardevolle tegelrealisaties die nog geen bescherming genieten. Op basis van het onderzoek dat hij voor deze publicatie en zijn doctoraatstudie verrichte, maakte Mario Baeck, in samenwerking met de provinciale dienst Erfgoed, een representatieve selectie van voor bescherming in aanmerking komende gebouwen, die de basis kan vormen voor een thematisch beschermingsdossier.

Daarnaast werden ook een aantal collectiestukken uit musea weerhouden, die in het kader van het topstukkendecreet een vermelding verdienen. Het provinciebestuur biedt deze lijsten dan ook aan beide bevoegde ministers aan en ondersteunt hiermee de vraag naar bescherming van dit fragiele erfgoed.

Praktisch: De nieuwe erfgoedgids 'Schoonheid uit klei en cement' telt 128 pagina's en ca.120 afbeeldingen (ISBN: 9789076099743). De erfgoedgidsen kosten 10 euro en zijn verkrijgbaar bij het Provinciebestuur Antwerpen (erfgoed@admin.provant.be), Openbaar Kunstbezit Vlaanderen of de boekhandel.